Ilang Tala sa "Ang Panahon ng Halimaw"

ni Ayer Arguelles

▶︎ Lav Diaz, 2018. 3 oras at 54 na minuto.


Batas Militar ni Marcos ang tinutukoy na panahon ng halimaw sa pamagat. Nakaraang panahon ng halimaw. Gayunman, kasabay ring natutukoy sa alusyon ang kasalukuyang panahon ng halimaw, ang pamahalaang Duterte. Napaghihiwalay pero napag-iisa rin ang dalawang panahon. Nagpapatuloy ang nakaraan sa kasalukuyan. Ano’t anuman, pareho namang panahon ng halimaw. Dalawang mukha pero iisa, sa totoo lang. Kaya nga literal na kabilaan ang mukha ng chairman sa Brgy. Ginto, si Chairman Narciso. Kabilaang mukha ng iisang ulo. Kakatwa at kakilakilabot na halimaw.


Mamamalayan ang kasukdulan ng kapangyarihan ng at panatisismo sa halimaw sa unang pagkakataon na lumabas si Chairman Narciso sa pelikula at nagbigay ng talumpati sa kanyang mga alipores at nasasakupan. Matinis at kakatwa ang kanyang tinig na naghuhumiyaw sa wikang hindi maunawaan habang sumasaliw ang koro ng “la la la,” koro ng papuri at pagdiriwang, ng mga paramilitar at mamamayan.


Sinubukan kong pakinggang mabuti ang talumpati. Sadyang tinanggal ang subtitles sa bahaging ito. Naalala ko, ginawa rin ito ni Leos Carax sa isang bahagi ng maikling pelikulang Merde (kabilang sa omnibus na (Tokyo!, 2008). Upang wari ay igiit ang balintuna at absurdo. Hindi nga kailangang maunawaan pa ang wika ng kapangyarihan sa piling ng bulag na pagtalima at pamamayani ng pangamba. Gayunman, habang pinakikinggan kong maigi ang bawat binibigkas ni Chairman Narciso, nawawari ko na tila hindi naman ito dayuhan o inimbentong wika talaga, bagama’t maaaring nagkakamali ako. Tila mga binalibaliktad na salita lamang ang kanyang binibigkas. Halimbawa (kung tama ang dinig ko): “yinatap.” Pinatay. “Yatapin.” Patayin. “Yayatapin ok ayok.” Papatayin ko kayo.


Kung anuman, idinidiin wari ni Diaz ang panggagago ng gobyerno sa publiko. Madaling mabago ang mga kahulugan ng mga salita at terminolohiya sang-ayon sa poder at panahon. Ang karumal-dumal ay nagiging kaaya-aya. Madaling gawing normal ang abnormal; ang huwad, gawing totoo. Madaling gawing tama ang mali. Ang magkamaling tumuligsa, tatamaan ng kamao at tingga. Sa pelikula, ito ang nangyari sa babaeng kuwago, sa paham, sa boluntaryong doktora. Takot ng mga tao ang primerang tagapagpairal ng tiraniya. Takot, kompromiso, kawalang pakialam, pakikipagsabwatan. Maging ang (paglikha ng) sining—at hindi ligtas dito ang pelikula maging ang (mga) pelikula ni Diaz—at batid niya ito.


Ipinahahayag ni Diaz sa Halimaw ang pananalig niya sa sining at potensiya nito. Hayag naman ito kahit noon pa sa mga nauna niyang pelikula, maging sa huling dalawa bago ang Halimaw—sa Ang Babaeng Humayo (sa pag-bookend ng kuwentong ipinabasa sa umpisa at binigkas sa huli ng protagonista) at sa maikling pelikulang Ang Araw Bago ang Wakas (sa pagbigkas ng mga piyesa nina Shakespeare at Rizal). Gayunman, kasabay ng pagtatanghal ng pananalig na ito sa sining ang pagsuri rin mismo sa potensiya at bisa nito lalo na sa harap ng pandarahas, pang-aapi, at pamamaslang. Narito para sa akin ang pangil ng Halimaw.


Sa simula, ipinakita niya ang kanyang protagonista, isang makata (Hugo Haniway) na aktibo sa pagsulat at pakikisangkot (pagbabahagi ng kanyang akda na pumapaksa sa kalagayan ng lipunan) pero paglaon ay uurong sa pambihirang kalungkutan at pagkalugmok nang ang kanyang asawang doktora (Lorena Haniway) na nagboluntaryong maglingkod sa baryo ay mabiktima rin ng namamayaning sistema ng paniniil. Hindi niya maharap ang mga halimaw na lumalamon sa kanyang bayan sapagkat siya mismo ay nauna nang nilamon ng kanyang sariling mga halimaw. Sa huli, sa tulong at udyok ng mga kaibigang nagmamalasakit sa kanya, mapipilitan na siyang komprontahin ang dahilan ng pagkawala ng kanyang asawa. Kailangan niyang tumugon sa hamon ng panahon ng halimaw, sa gusto man niya o hindi.


Wala na siyang magagawa kundi tumugon. Kung iisipin, wala naman halos nagawa ang kanyang sining (bagama’t may pahayag na dati siyang mahusay na guro at maaari ngang impluwensiyal ang kanyang sining at kakayahan sa paghuhubog ng mga kaisipan) kumpara halimbawa sa serbisyo sa mga tao ng kanyang asawa bilang boluntaryong batang doktor sa baryo sa kabila ng panganib. Tumugon, suriin ang sarili at ang sining at silbi nito.

Kaya hindi lamang ang panahon ng halimaw ang itinatanghal at tinitistis sa pelikula kundi maging ang saysay ng makata sa panahon ng halimaw. Mainam para sa akin ang ipinamamalay na realisasyon ng pelikula tungkol sa usaping ito. Kailangan ng bayan ng katubusan. Upang makatulong ang makata (kung iibigin niya o kung wala siyang magagawa kundi gawin ito tulad ng protagonista ni Diaz), kailangan niya munang tubusin ang sarili. Paano tutubusin ang sarili sa kanyang mga kakulangan, kahinaan, at komplisidad? Kailangan niyang mamatay sa sariling mga kamay. Sa ganito, maaaring maibalik sa kanya ang nawalang dangal, kung hindi man ang mga nawalang minamahal, at sa ganito siya maaaring bumangon (kasama ng masa—“darating ang panahong mamumulat sila,” pahayag at babala sa dulong bahagi ng pelikula) upang magbalikwas laban sa buktot at buhong.


Indibidwal na makata sa pelikula, pero siyempre ay kolektibo kung babasahin. At hindi lamang makata, kundi iba pang alagad ng sining, mga intelektuwal, mga kultural na manggagawa, mga pribilehiyadong mamamayang karamiha’y nasa gitnang uri. Ano nga ba ang ginagawa ng (alagad ng) sining sa sitwasyon ng sukdulang mga paglabag sa mga karapatang pantao, sa pana-panahon ng halimaw? Gumawa ka (lamang) ba, halimbawa, ng pelikula? Sumulat ka (lamang) ba ng tula?


Hindi literal na kailangang magpakamatay para sa katubusan. Kundi higit na kailangang lumaban para mabuhay (ang sarili at kapwa). Kaya sa matinding siphayo nagwakas ang pelikula hindi sa aktuwal na pagbabaril sa sarili ng protagonista. Sa halip na sa sarili, maaari niyang gamitin ang baril ng kaaway sa mismong kaaway. ***


Si Ayer Arguelles ay makata at guro.

EMAIL: gaslightph@gmail.com.

WEBSITE COPYRIGHT: 2018. Copyright of essays revert back to authors.

© 2023 by The Artifact. Proudly created with Wix.com

This site was designed with the
.com
website builder. Create your website today.
Start Now